RODZINA POTAMOTRYGONIDAE
PŁASZCZKI RZECZNE/SŁODKOWODNE

Rodzina płaszczek słodkowodnych Potamotrygonidae obejmuje obecnie trzy rodzaje (Potamotrygon, Paratrygon i Plesiotrygon). Ostatnio odkryto kilka nowych gatunków. Systematyczne badania rodziny Potamotrygonidae utrudnia np. fakt, że wiele gatunków jest niedostatecznie opisanych (np. Potamotrygon dumerilii, Potamotrygon humerosa), brakuje odpowiedniego materiału albo istnieje wiele odmian barwnych. W miarę postępu badań systematyka tej rodziny z pewnością będzie ulegała zmianom.
Występowanie
Potamotrygonidae to jedyna żyjąca rodzina z gromady ryb chrzęstnoszkieletowych (Chondrichtyes/Selachii), która występuje tylko w wodach słodkich. Ryby z tej rodziny zasiedlają wyłącznie rzeki Ameryki Południowej, wpadające do Atlantyku lub Morza Karaibskiego, przy czym brak ich w basenie Săo Francisco w północno-wschodniej Brazylii, rzekach wpadających do Atlantyku z atlantyckich lasów tropikalnych północno-wschodniej i południowo-wschodniej Brazylii, górnego basenu Parany i rzek na południe od rzeki La Plata w Argentynie. Na ogół zasięg większości gatunków z rodziny Potamotrygonidae ogranicza się do pojedynczego basenu albo systemu rzecznego, a tylko nieliczne gatunki występują w więcej niż jednym basenie (np. Potamotrygon motoro, Potamotrygon orbignyi). Występowanie niektórych gatunków ogranicza się do pojedynczej rzeki (np. Potamotrygon leopoldi). Ten endemiczny charakter powoduje niepokój, że obecnie niektóre gatunki mogą być zagrożone albo co najmniej podatne na zagrożenie (dwa gatunki są umieszczone na Czerwonej Lista IUCN w kategorii "dane niekompletne").
Wygląd zewnętrzny
Większość gatunków z rodziny Potamotrygonidae ma na grzbiecie barwny wzór, na który składa się szare, brązowe albo czarne tło oraz różnych rozmiarów kropki i plamy, siatki i robaczkowate kreski, specyficzne dla danego gatunku.
Rozmiary Potamotrygonidae są średnie do dużych - od 25 cm szerokości dysku do ponad 100 cm długości dorosłych egzemplarzy niektórych gatunków. Gatunki z rodzaju Potamotrygon mają ogony umiarkowanie grube i krótkie, zwykle krótsze niż długość dysku, podczas gdy ryby z rodzajów Paratrygon i Plesiotrygon mają ogony wysmukłe, nitkowate i biczowate (ogon młodych ryb z rodzaju Paratrygon jest bardzo długi, ale zupełnie skraca się u dorosłych, zaś u ryb z rodzaju Plesiotrygon jest o wiele dłuższy, niż długość dysku, i gruby przy nasadzie).
Długość dysku zwykle jest nieznacznie większa od szerokości (zwłaszcza w rodzaju Paratrygon). Pokrywa on większą część płetw brzusznych (ale mniej u Plesiotrygon). Płetwy grzbietowej i ogonowej brak, ale błoniaste fałdy skórne ze szczątkowymi wewnętrznymi elementami promieni zdarzają się u Potamotrygon zarówno na górnej, jak i dolnej liniach środkowej ogona, sięgając aż do kolców jadowych (tylko dolna fałda występuje u Plesiotrygon, zaś u Paratrygon fałd brak).
Powierzchnia grzbietowa dysku i ogona jest zwykle pokryta wieloma ząbkami, kolcami i guzkami. Ząbkowany kolec ogonowy jest twardym wyrostkiem skórnym. Umieszczony jest na grzbietowej powierzchni ogona i zaopatrzony w małe boczne ząbki, skierowane ku nasadzie, oraz długie ostre zakończenie. Kolec jadowy jest mniejszy i umieszczony bliżej nasady ogona u Paratrygon, a dobrze rozwinięty i umiejscowiony dalej u Plesiotrygon i Potamotrygon. Kolce zawierają podłużne rowki, prowadzące jad produkowany w specjalnych gruczołach u ich nasady. Kolce te stale się zużywają, są zrzucane i zastępowane nowymi; jeden osobnik może mieć do czterech kolców. Dodatkowo liczne gatunki wykształciły kolce pozbawione jadu na brzegach dysku lub ponad ogonem, czasami w wielu rzędach. Potamotrygonidae często wzbudzają strach z powodu swych jadowitych kolców ogonowych. Ale zagrożenie jest b. małe albo żadne, jeżeli ryba nie zostanie nadepnięta albo nie będzie bezpośrednio niepokojona.
Oczy u Potamotrygon są umiarkowanie duże, zaś u Paratrygon i Plesiotrygon mniejsze i mniej wystające. Zęby są małe z krótkimi wierzchołkami (bardziej wysunięte u dorosłych samców), zwykle w mniej niż 50 rzędach w każdej szczęce (wielkie okazy Plesiotrygon mogą mieć ponad 60 rzędów) i uporządkowanych w quincunx (na czterech wierzchołkach i w środku kwadratu).
Biologia
Potamotrygonidae są rybami dennymi. Zamieszkują rozmaite siedliska w wodach słodkich, jak piaski plaż, lasy zalewowe, małe błotniste zatoczki, kamieniste dna czy jeziora. We wszystkich środowiska są one drapieżnikami znajdującymi się na szczycie łańcucha pokarmowego. Dorosłe odżywiają się głównie rybami, bezkręgowcami i drobnymi skorupiakami, natomiast młode - skorupiakami i owadami wodnymi.
U Potamotrygonidae przejawiają się niektóre cechy podobne do płaszczek morskich: niska płodność, późne dojrzewanie i powolny wzrost. W dodatku ograniczenia środowiska słodkowodnego (np. zmniejszenie przestrzeni życiowej podczas okresów niskiej wody) sprawiają, że Potamotrygonidae zą bardziej podatne na zagrożenia, niż ich morskie odpowiedniki. Część płaszczek słodkowodnych jest endemiczna i mają bardzo specyficzne wymagania co do warunków środowiska, jak kwaśna i uboga w tlen woda. Mają bardzo małą tolerancję w stosunku do zmian środowiska - zarówno naturalnych, jak i spowodowanych przez człowieka.
Rozmnażanie
Potamotrygonidae są żyworodne. Rozwijające się embriony są odżywiane poprzez trophonemata. Cykl reprodukcyjny związany jest z cyklem hydrologicznym. Ciąża może ograniczać się do pewnych okresów albo zdarzać się przez cały rok. Liczba młodych w każdej ciąży zależy od gatunku, ale zwykle jest ich od dwóch do siedmiu. Ciąża w zależności od gatunku trwa od 3 do 12 miesięcy. Okres narodzin jest zmienny i trwa od 3 do 4 miesięcy. U większości gatunków Potamotrygonidae z brazylijskiej Amazonii występuje przerwa sezonowa w rozmnażaniu.
Wykorzystanie
Potamotrygonidae nie są raczej użytkowane dla celów konsumpcyjnych, ale ostatnio rośnie ich wykorzystanie komercyjne przez handel akwarystyczny. Rozmnażane w niewoli dla celów handlowych są jednak rzadko. Dlatego istnieje duża potrzeba dalszych badań struktury i dynamiki ich populacji, a także regulacji prawnych, które by zapobiegły wyniszczaniu płaszczek słodkowodnych.




ŹRÓDŁA

LINKI
  • Freshwaterstingray.nl (ang., niderlandzki)
  • www.potamotrygon.de - obszerny serwis z wielką galerią zdjęć

  • © Wojciech Zięba