GOODEIDAE - ZNANE I NIEZNANE

1. Wprowadzenia, systematyka i występowanie
Gdy mówimy o żyworodkach, większość ludzi wyobrazi sobie gupiki, molinezje i mieczyki. Są to z pewnością najbardziej znani przedstawiciele ryb żyworodnych. Ale mało kto zna rodzinę żyworódkowatych - Goodeidae. Spróbuję ją zwięźle przedstawić.
Gatunki z rodziny Goodeidae są endemiczne. Występują na ograniczonym obszarze centralnych wyżyn Meksyku. Tutaj żyją - zależnie od rodzaju - w różnych biotopach (stawy, jeziora, powoli i szybko płynące potoki i rzeki).
Są wśród nich mięsożercy ze stożkowatymi zębami i krótkim przewodem pokarmowym, ale także roślinożercy z długim przewodem pokarmowym i charakterystycznymi zębami. Zarówno budowa ich ciała, jak i sposób życia doskonale są przystosowane do siedlisk, w których żyją. Znajdziemy wśród nich komplet ...ekoforem: gatunki żyjące i polujące pod powierzchnią, gatunki denne, gatunki wybierające wolną wodę i takie, które większość czasu spędzają ukryte wśród roślin. Są wśród nich szybcy pływacy (rodzaj Ilyodon) z doskonale hydrodynamicznym ciałem, podczas gdy gatunki z małych zbiorników, stawów i jezior (np. Xenotoca, Skiffia, Zoogoneticus) są podobne do karpiowatych. Przystosowanie gatunków żyjących przy dnie doprowadziło aż do zaniku pęcherza pławnego (Allodonichthys), albo do wyglądu i zachowania podobnego do pielęgnic czy okoni - przykładem może być Aloophorus robustus.
Naturalnym podłożem na obszarze ich występowania jest wapień, tak że pH wody jest praktycznie zawsze powyżej 7. Wysoko położone płaskowyże charakteryzują się skąpymi opadami i wyraźną zmianą temperatur dziennych i nocnych, wahających się między 35°C po południu i 15°C w nocy. Płytkie wody często ochładzają się w nocy na tyle, że na powierzchni powstaje cienka warstwa lodu.
Skamieniałości świadczą, że przodkowie żyworódkowatych (rodzaje Empetrichthys i Crenichthys) żyli przed 20-25 milionami lat. Rodzina została opisana w roku 1880 przez Jordana, który w roku 1923 jeszcze przeprowadził rewizję swojego własnego opisu. Jednak pierwsza informacja o nich pochodzi już z roku 1772 i dotyczy z najprawdopodobniej gatunku Girardinichthys viviparus. Żyworódkowate zostały więc jako grupa systematyczna odkryte i opisane stosunkowo wcześnie, ale do świadomości akwarystów dotarły znacznie później, aż do odkrycia gatunku Ameca splendens (Miller & Fitzsimons, 1971), który odniósł w akwarystyce największy sukces. Jego popularność spowodowała, że pomijana do tej pory rodzina w roku 1970 i następnych trafiła na pierwszy plan zainteresowań ichtiologów i wkrótce został opisany szereg kolejnych gatunków, z których niektóre czekają jeszcze na nadanie im nazwy (taki jest też los nowych gatunków z rodzaju Characodon: "Abraham Gonzales" i "Amado Nervo"). Bez wątpienia w przyszłości dojdzie do szeregu rewizji, także niektóre gatunki, które dziś znamy, przestaną istnieć i trafią w systematyce do nowych "rubryczek". Ten los w najbliższych latach czeka zapewne gatunki Allotoca diazi, Chapalichthys pardalis, Goodea atripinnis, rodzaj Ilyodon i inne.

Rodzaj
Występowanie
Siedliska
Allodontichthys
Colima, Jalisco
Potoki i rzeki o szybkim nurcie (pod kamieniami i korzeniami)
Alloophorus
Michoacán
Jeziora, potoki, tonie
Allotoca
Jalisco, Guanajuato, Michoacán
Stawy, rowy
Ameca
Jalisco
Górny odcinek Rio Ameca i Rio Teuchitlan
Ataeniobius
San Luis Potosi
Laguna La Media Luna
Chapalichthys
Jalisco, Michoacán
Zbiorniki sztuczne, stawy, jeziora
Characodon
Durango, pd-zach. Coahuila
Strugi
Girardinichthys
Mexiko Distrito Federal, Michoacán
Strugi, górne toki
Goodea
Aguascalientes, Guanajuato, Jalisco, Michoacán, Nayarit, Queretaro, Zacatecas
Wszystkie siedliska z wodą stojącą i płynącą
Ilyodon
Colima, Guerrero, Jalisco, Mexiko Distrito Federal, Michoacán, Morelos, Nayarit, Puebla
Potoki i rzeki o szybkim nurcie
Skiffia
Guanajuato, Jalisco, Michoacán
Ślepe ramiona, stawy, strugi
Xenoophorus
San Luis Potosi
Potoki, rzeki
Xenotaenia
Colima, Jalisco
Potoki, rzeki
Xenotoca
Guanajuato, Jalisco, Michoacán, Nayarit
Rzeki, jeziora, sztuczne zbiorniki, tonie
Zoogoneticus
Guanajuato, Jalisco, Michoacán
Kanały nawadniające, jeziora

1 Characodon
6 Allotoca
11 Ilyodon
2 Xenoophorus
7 Skiffia
12 Allodonichthys
3 Goodea
8 Hubbsina
13 Xenotaenia
4 Ataeniobius
9 Girardinichthys
14 Allodonichthys, Alloophorus, Allotoca, Ameca, Neoophorus
5 Xenotoca
10 Zoogoneticus
15 Obszar występowania rodzaju Ilyodon
Meyer, Wischnath, Foerster: Lebendgebärende Zierfische, Arten der Welt; Mergus, 1985
2. Sposób rozmnażania
Żyworódkowate różnią się od piękniczkowatych sposobem zapłodnienia, które wprawdzie w obu przypadkach jest wewnętrzne, ale w odróżnieniu od piękniczkowatych, żyworódkowate nie mają narządu kopulacyjnego (gonopodium), a tylko giętkie przednie promienie płetwy odbytowej, oddzielone wcięciem (andropodium). Niektóre gatunki mają pierwszy promień teleskopowy, co ułatwia zapłodnienie. Samice nie mogą przechowywać spermy dla późniejszego zapłodnienia bez udziału samców.

      
Różnica między gonopodium (na lewo - Phallichthys amates) i andropodium (na prawo - Xenotoca variata). Foto: Jan Eric Larsson.
 
 
Płetwa odbytowa samca

A - andropodium
F - płetwa odbytowa
I - wewnętrzny mechanizm ruchowy płetwy
Według Wischnatha

Typowe dla żyworódkowatych - z wyjątkiem rodzaju Ataeniobius - jest odżywianie embrionów przez trofotenie - czasowe, krótkie, rozetowate lub silnie wydłużone taśmowate odrośla jelita tylnego, absorbujące histotrof - wydzielinę ściany jajnika, zawierającą głównie białko. Ten sposób odżywiania nazywa się matrotrofią. Ciąża przebiega w jamie jajnika, dlatego nie chodzi tu o prawdziwą żyworodność, choć żyworódkowate mają do niej bliżej, niż piękniczkowate.

 
 
Trofotenia                                             

L - odbyt
N - włókna odżywiające
Według Wischnatha
 
 
Zarodek Chapalichthys encaustus
Według Wourmsa i wsp.

Ilość, długość i sposób rozgałęzienia trofotenii jest charakterystyczną cechą poszczególnych gatunków żyworódkowatych. Często są widoczne jeszcze po porodzie, ale z reguły odpadają w ciągu kilku godzin.

    
 
Poród X. eiseni - u młodych są widoczne trofotenie


 
Nowonarodzone młode X. eiseni z trofoteniami

3. Hodowla i rozmnażanie
Ogólnie można powiedzieć, że żyworódkowate są łatwe do utrzymania i rozmnażania, jednak istnieją wśród nich wyjątki.
Dla mniejszych, łagodnych gatunków 60-litrowe akwaria są optymalne (mimo to powinniśmy liczyć 5 litrów na sztukę). Większe łagodne gatunki powinny być trzymane w akwariach o długości co najmniej 80 cm (i znów liczmy co najmniej 5 litrów na sztukę). Oczywiście, tak jak w przypadku innych gatunków, im większy zbiornik, tym łatwiejsze utrzymanie ryb. Wiele gatunków można hodować w akwariach towarzyskich bez jakichkolwiek problemów. Akwaria jednogatunkowe nie są więc niezbędne, ale żyworódkowate - jak wszystkie żyworodki - lepiej się w nich czują. Którykolwiek sposób jednak wybierzemy, konieczne jest zapewnienie rybom dostatecznej ilości kryjówek, przynajmniej roślinnych.
Niektóre gatunki, jak bardzo atrakcyjny Girardinichthys viviparus, wymagają wiele uwagi, podczas gdy np. Alloophorus robustus jest silny i witalny. Różne cechy charakterystyczne niekiedy nie pozwalają hodować więcej gatunków w tym samym akwarium. Dlatego trzeba najpierw zdobyć jak najwięcej informacji o planowanym gatunku.
Trzeba też dbać o właściwą temperaturę. Szereg gatunków wymaga niskich temperatur i na dłuższą metę nie zniosą więcej, niż 22°C. Inne są wyraźnie ciepłolubne. Ze względu na charakter ich naturalnych stanowisk nie jest dobrze akwaria zbyt mocno naświetlać. Oprócz wyjątkowych przypadków (Allodontichthys) nie znoszą też silniejszego prądu wody, dlatego też trzeba przytłumić wylot filtra.
Jakość wody nie jest dla hodowli decydująca. Oczywiście dobrze jest zachować ogólnie obowiązujące zasady, jak regularna wymiana wody (20-30% tygodniowo), utrzymywanie odczynu zasadowego (najlepiej około 8) i większej twardości (15 dGH).
Jeszcze mniejszym problemem jest karmienie. Choć w naturze poszczególne gatunki preferują różne rodzaje pokarmu, w akwarium wszystkie są jednakowo żarłoczne. Tylko dodatki roślinne są konieczne. Niektórzy hodowcy obserwowali obniżenie płodności po diecie o dużej zawartości białka (np. larwy ochotki). Z mojego osobistego doświadczenia wynika, że płodność się nie zmniejsza, ale młode są drobniejsze i mniej witalne.
Pomyślna hodowla rodzaju Alloophorus wymaga karmienia żywymi rybami. Jednak dostępność ryb z tego rodzaju jest problematyczna, a ich hodowla na tyle trudna, że niewątpliwie nie rozpowszechni się szerzej nawet wśród specjalistów.
Dorosłe dobrze znoszą post. Jednak młode w pierwszych tygodniach życia powinny być karmione codziennie. Przerwa w karmieniu (np. z powodu nieobecności hodowcy) prowadzi do długotrwałego spowolnienia wzrostu.
Jeśli warunki w akwarium są dobre, żyworódkowate nie są podatne na choroby - przynajmniej w porównaniu z innymi rybami. Tylko zbyt wysoka temperatura może u niektórych gatunków spowodować problemy, przede wszystkim gruźlicę (typowe dla rodzaju Goodea i Zoogoneticus). Można temu łatwo zapobiec przez regularną wymianę wody i odpowiednią temperaturę.

© Dr Roman Slaboch
Z języka czeskiego tłumaczył © Wojciech Zięba



Czytaj też: